Ενταύθα ομιλώ διά τον νερόμυλον, τον οποίον συναντάμεν εις πολλές περιοχές της Χώρας. Ομιλώ διά τον νερόμυλον αλέσεως δημητριακών, συνυφασμένον με την διατροφήν και την υγείαν του ανθρώπου κατά το παρελθόν και την ζωήν γενικώτερον.
Εις το Δροβολοβό υπήρχεν ο μύλος της οικογενείας «Αθανασοπούλου Πέτρου και αδελφών». Εις το Αγρίδιον υπήρχαν 15 νερόμυλοι εν έτει 1917, με δεσπόζοντα τον μύλον του «Λούκου», ο οποίος ευρίσκετο εις τα όρια Αγριδίου – Σωποτού.
Πιο κάτω εις θέσιν «Μπουζός» υπήρχεν άλλος μύλος και τέλος παρά την πηγήν «Φτελιάς», εις τις παρώρειες του όρους «Λιμπούνια» υπήρχεν ο μύλος της «Ι. Μ. Αγίων Θεοδώρων», εκ του οποίου και το τοπωνύμιον «Καλογερικός Μύλος». Σημειωτέον ότι οι μύλοι από του Λούκου μέχρι και τον «Καλογερικόν μύλον» ελειτουργούσαν με το νερό των πηγών Παναγίας και Αγίου Ιωάννου.
Εις την Ψωφίδα υπήρχεν ο μύλος του «Μπόγια». Εις την δεξιάν όχθην του ποταμού Ερυμάνθου.
Ο νερόμυλος λειτουργεί με την κινητήριον δύναμιν του νερού. Το μυλαύλακον οδηγεί το νερό εις την «κρέμαση» του μύλου.
Παρατίθεται σχετική φωτογραφία.
Εκεί το υποδέχεται η Βαγένα, της οποίας η διάμετρος ελαττούται προοδευτικώς εκ του στομίου υποδοχής τού νερού μέχρι το σιφόνι, όπου και καταλήγει.
Παρατίθεται φωτογραφία τμημάτων της βαγένας.
Το σιφόνι είναι μικρά οπή εις την απόληξιν της Βαγένας, οπόθεν εξέρχεται το νερό υπό πίεσιν, κτυπά την φτερωτήν και της δίδει περιστροφικήν κίνησιν.
Παρατίθεται φωτογραφία της φτερωτής με παριστάμενον τον ιδιοκτήτην του μύλου Μπόγια κ. Τακτικόν Θεόδωρον.
Εν συνεχεία η περιστροφική αυτή κίνησις, διά καθέτου άξονος, μεταφέρεται εις την άνω μυλόπετραν. Επάνω από τις δύο μυλόπετρες (= σταθεράν και περιστρεφομένην) ευρίσκεται η επάνω σκάφη, εντός της οποίας ῥίπτεται το προς άλεσιν προϊόν. Τούτο, με ρυθμισμένην ακρίβειαν ῥοής, εισέρχεται ανάμεσα εις τις δύο μυλόπετρες, οι οποίες το μεταβάλλουν εις αλεύρι, το οποίον υποδέχεται η κάτωθι αυτών υπάρχουσα σκάφη.
Ένα μεσημέρι Αλωνάρη (= Ιουλίου) ε.ε. εγευμάτισα εις το εστιατόριον της οικογενείας Τακτικού, εις τον ίδιον χώρον, όπου ο μύλος «Μπόγια», ένεκα του οποίου το εστιατόριον φέρει την επωνυμίαν «Ο ΜΥΛΟΣ», μεταφερθείσαν κληρονομικῶ, εθιμικῶ και πολιτισμικῶ δικαιώματι εις την εν λόγω οικογένειαν, η οποία είναι ιδιοκτήτρια και του μύλου.
Είναι μεσημέρι, ο ήλιος προσφέρει τις ευεργετικές του ιδιότητες, ἐν αἷς και την υψηλήν θερμοκρασίαν, αντικαθιστών τον μυθικόν ήρωα Ηρακλή, υπό του οποίου ηττήθη ο ερυμάνθιος κάπρος, το τέρας της Καταιγίδος, το οποίον κατά τους χειμερινούς μήνες αφάνιζε καλλιέργειες, ποίμνια, ακόμη και ανθρώπους.
Όμως έμπλεως ευεργετικών ιδιοτήτων είναι και ο «κατεβάτης» (= τα καθοδικά δροσερά ρεύματα, ένεκα διαφοράς της θερμοκρασίας). Συνακόλουθα έρχονται η δροσερή αὒρα των νεαρών ποταμίων υδάτων, η σκιά των πλατυφύλλων δένδρων, το κελάηδημα του φτερωτού κόσμου κ.λπ.
Όλη αυτή η φυσική αρμονία ομορφαίνει και κάνει περισσσότερον άνετον και δημιουργικήν την ζωήν των ανθρώπων εις τον συγκεκριμένον τόπον.
Μέσα εις αυτήν την αρμονίαν εγένοντο συζητήσεις για διάφορα θέματα, ἐν οἷς και διά την παραγωγήν σίτου, καθ’ ότι Αλωνάρης και οι μύλοι ετοιμάζονται να υποδεχθούν την καινούργιαν «σοδειά».
Προϊούσης της συζητήσεως, κάποιος των συνδαιτυμόνων έστρεψε το βλέμμα του προς την εγγύς τοποθετημένην φτερωτήν, έχουσαν μουσιακόν πλέον χαρακτήρα, και είπε το γνωστόν, το διαθρυλούμενον «ο καλός ο Μύλος όλα τα αλέθει».
Παρενέβη τότε, ασφαλώς καλοπροαίρετα, ο «πατήρ φαμίλιας» κ. Τακτικός Θεόδωρος, διακρινόμενος διά την ευρυμάθειάν του και λατρεύων την ορθήν τοποθέτησιν των απόψεων και δηλώσεων και είπεν: «Έχω χειρόγραφον αφιέρωσιν, αφορώσαν την ευεργετικήν προσφοράν του Καλού του Μύλου». Παρεκάλεσα τότε να τοποθετηθή εναργέστερον εις ό,τι αφεώρα την διαφωνίαν.
Εισήλθεν εις το κατάστημα – εστιατόριον και προσεκόμισε την χειρόγραφον αφιέρωσιν με το κείμενον:
Ο καλός ο Μύλος απ’ όλα σε προστατεύει.
Παρατίθεται φωτοαντίγραφον της αφιερώσεως.
Ενεκωμίασεν οπωσδήποτε την αφιέρωσιν, η οποία – καθώς εδήλωσεν – ταιριάζει απολύτως με την σύνεσιν, με την φρόνησιν.
Εν συνεχεία ανέπτυξε την βαθυτέραν έννοιαν τού κειμένου της αφιερώσεως, ως ακολούθως:
«Θεωρώ φρόνιμον ότι επιβάλλεται να αρχίσω από τον καλόν μυλωνάν, τον καλόν νοικοκύρην.
Ο Μύλος διά να θεωρηθή ότι ανταποκρίνεται άριστα εις τον προορισμόν του, χρήζει συνεχούς και επιμελημένης επιτηρήσεως. Ύστερα απ’ αυτό αρχίζει η θετική προσφορά του, ήτοι: κανονική αλευροποίησις του προς άλεσιν προϊόντος, πράγμα το οποίον σημαίνει: ούτε «στα δυο στα τρία» των κόκκων του αλέσματος, ούτε τελείαν αφάνισιν του φλοιού αυτών, ο οποίος φλοιός είναι έμπλουτος εις κυτταρίνην, ευεργετικήν διά το πεπτικόν σύστημα του ανθρώπου. Κατά το πάλαι ποτέ, για την λύσιν του προβλήματος, οι νοικοκυρές – αναλόγως με το τι επιθυμούσαν να φτιάξουν με την χρησιμοποίησιν αλεύρων – είχαν την χονδρήν και την ψιλήν κρησάραν, υφασμένης της τελευταίας με νήμα εκ μετάξης. Την ψιλήν διά πρόσφορα και γλυκά και την χονδρήν διά τον καθημερινόν άρτον».
Ενταύθα οφείλω να επισημάνω πως όταν επρόκειτο να φτιάξουν πρόσφορον ενήστευαν μίαν εβδομάδα και εξομολογούντο.
Παρατίθεται φωτογραφία κρησάρας, εκ της Οικογενειακής – Πολιτισμικής Συλλογής του Οίκου Τακτικού.
Επανέρχομαι και επισημαίνω πως είναι ευνόητον ότι αμφότερες οι μυλόπετρες επιβάλλεται να «σφυρίζονται» μετ’ επιμελείας διά να μην τρώγωμεν αλεσμένον μυλολίθι, λίαν επιβλαβές διά τον ανθρώπινον οργανισμόν.
Μετά ταύτα καθώς εξέρχεται το αλεύρι ανάμεσα από τις μυλόπετρες προσφέρει άνετον ικανοποίησιν εις την όρασιν του μυλωνά ή οιουδήποτε άλλου, ο οποίος παρακολουθεί.
Έπειτα παρέχει άνεσιν εις το χέρι του μυλωνά, ο οποίος ελέγχει διά της παλάμης του την ποιότητα της αλέσεως και έτσι ικανοποιείται η αίσθησις της αφής.
Όμως το φρέσκον αλεύρι παρέχει άφθονον «μοσχοβολητόν», εκ του οποίου ικανοποιείται η όσφρησις, αλλά το «μοσχοβολητόν» ταυτοχρόνως μεταδίδεται εκ συμπαθείας και εις την γεύσιν, η οποία απολαμβάνει την νοστιμάδα της ανθρωπίνης αμβροσίας.
Τέλος το νερόν, αφού εκπληρώση την αποστολήν του, εξέρχεται από την χούρ-χουρ-ην του μύλου με το απολαυστικόν διά την ακοήν χούρ-χουρ. Έτσι η λειτουργία του καλού του μύλου ικανοποιεί, προσφέρει αρμονίαν, προστατεύει αρχικώς και τις πέντε αισθήσεις του ανθρώπου και παρέχει την ικανοποίησιν και εις τον αγρότην, ο οποίος βλέπει το αποτέλεσμα του ιδρώτος του και των κόπων του να αμείβεται.
Έπειτα η άριστα επιλεγμένη θέσις του καλού του Μύλου και τα λοιπά μέτρα προστασίας δεν αφήνουν περιθώρια, ώστε οι αποθέσεις άχνης (= λεπτής κόνεως αλεύρων) εις επιφάνειες του Μύλου, να μπορούν να προκαλέσουν έκρηξιν, ενίοτε ολεθροφόρον (Εγκληματολογική Χημεία – Διαλέξεις αειμνήστου Κορνιλάκη).
Ασφαλώς και δεν θα ασχοληθώ με τον μύλον του Αλή Πασά, τον οποίον εχρησιμοποίησε διά δολοφονικούς σκοπούς εις βάρος των Χορμοβιτών. Διά τον Αλή πασά ένας τέτοιος μύλος εθεωρείτο καλός, γιατί τα άλεθε όλα.
Ο θυμόσοφος Ελληνικός Λαός, μέσα εις το πέρασμα του χρόνου, εμελέτησε τα πάντα και ήχθη εις το συμπέρασμα, το οποίον διετύπωσεν με την παροιμίαν:
«Ο καλός ο Μύλος απ’ όλα σε προστατεύει»
Εντεύθεν και το «οὐκ ἐν τῶ πολλῶ τό εὖ». Οπωσδήποτε η ποιοτική προσφορά του Μύλου εις την ζωήν του ανθρώπου είναι συνάρτησις του μέτρου και των υφισταμένων αναγκών.
Αν π.χ. επιθυμούμε να αλέσωμε πέτρες, για την παραγωγήν αμμοχάλικου, δεν θα τις στείλωμεν εις τον μύλον αλέσεως δημητριακών, αλλά εις τον σπαστήρα του λατομείου.
Η μεταφορική έννοια του ὡς εἲρηται, «ο καλός ο Μύλος απ’ όλα σε προστατεύει», είναι ότι ο άνθρωπος με σύνεσιν, με φρόνησιν, κάνει επιλογήν των λόγων του και των έργων του, έτσι ώστε η προσφορά του εις τον εαυτόν του, εις την οικογένειάν του και εις το ευρύτερον κοινωνικόν σύνολον να είναι εποικοδομητική.
Σημείωσις:
Εις το από 2-9-2025 δημοσίευμά μου, το οποίον εφιλοξένησεν η Έγκριτος Εφημερίς Κalavryra Press του κ. Καμπέρου Χρήστου, ησχολήθην με το ἒτυμον του παρωνυμίου «Μπόγιας» και διεπίστωσα ότι ο μυλωνάς, ο οποίος κατά το απώτερον παρελθόν έφερε το εν λόγω παρωνύμιον είχε κάποιαν σχέσιν – πιθανόν επαγγελματικήν – με τα βόεια δέρματα. Προϊόντος του χρόνου, εκ της ερεύνης, περιήλθεν εις γνώσιν μου ότι οι νερόμυλοι – εκτός από το άλεσμα – εχρησιμοποιήθησαν και ως βυρσοδεψεία, αλλά και διά την παραγωγήν πυρίτιδος (μπαρουτόμυλοι), ασφαλώς με διαφορετικήν οργάνωσιν. Τούτου ένεκεν έκανα την σκέψιν, μήπως ο εν Ψωφίδι νερόμυλος του «Μπόγια» είχε χρησιμοποιηθεί αρχικώς ως βυρσοδεψείον.
Όμως εκ της μέχρι τούδε αξιολογήσεως των επιμελώς διατηρουμένων εξαρτημάτων του, αλλά και των πληροφοριών, των οποίων ηρύσθην εκ των κληρονόμων, προκύπτει ότι ήταν πάντα νερόμυλος αλέσεως δημητριακών.
Αρχικώς το κτίσμα προωρίζετο δια νεροτριβήν, αλλά το σχέδιον δεν υλοποιήθη.
Ο Μυλωνάς με το παρωνύμιον «Μπόγιας» διετήρει αγέλην βοών ελευθέρας βοσκής και ως εκ τούτου είχε σχέσιν με τας βοείας δοράς (= βοδινά δέρματα).
Τούτου ένεκεν το παρωνύμιον «Μπόγιας».
Πέραν αυτού, εκ της κατά τ’ ανωτέρω αξιολογήσεως, φαίνεται περίτρανα: η πρωτοβουλία τάξεως, ο πολιτισμικός οίστρος και ο σεβασμός της παρακαταθήκης εκ μέρους των κληρονόμων του ακινήτου.
Ἐν Καμενιάνοις τῆ 28η Ἰουλίου 2026
Φωτόπουλος Δ. Γεώργιος-Γεωργάκης
Εκ Μεγάλης Βρύσης Καμενιάνων Καλαβρύτων
